|
|
|
Nghệ nhân Hà Thuấn (phải) một trong những người giữ lửa cho sức lan tỏa của làn điệu Then. Ảnh: TL |
Mỗi người một điều kiện hoàn cảnh khác nhau, nhưng điểm giống nhau ở những thầy Then, nghệ nhân hát Then - những người “giữ hồn” của làn điệu Then ở Tuyên Quang - đó là muốn lưu giữ và truyền lại cho thế hệ mai sau “báu vật” của dân tộc mình.
Đời không biết Then như chim không tiếng hót…
Những ngày này, niềm vui của đồng bào dân tộc Tày như được nhân lên sau khi đón nhận thông tin Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân đồng ý về chủ trương với đề nghị của tỉnh Tuyên Quang về việc lập hồ sơ Di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu hát Then của dân tộc Tày tỉnh Tuyên Quang và một số tỉnh khu vực Việt Bắc để đề nghị UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
Tiếp chúng tôi trong ngôi nhà sàn truyền thống của đồng bào dân tộc Tày, nghệ nhân Hà Thuấn ở xã Tân An, huyện Chiêm Hóa - người dân tộc Tày đầu tiên của tỉnh Tuyên Quang được phong tặng Nghệ nhân văn hóa dân gian nói: “Mấy tuần gần đây, tôi và mọi người trong bản mừng không sao tả hết, từ trong nhà đến ngoài đồng đâu đâu mọi người cũng bàn tán xôn xao”.
Được biết, gia đình ông Thuấn có 6 anh em, hầu hết đều hát thành thạo các làn điệu Then. Ông Hà Thuấn tâm sự: Đời không biết Then như chim không tiếng hót, như cây xanh không hoa lá, như cá không suối sông. Rồi ông với lấy cây đàn tính lướt những ngón tay một cách mềm mại trên dây đàn và cất tiến hát:... “ới la, bản noọng tón vằn xuân mùa mấư/ Vui đảy mùa bắp khẩu têm sang... (Bản em đón ngày xuân mùa mới/ Vui được mùa ngô lúa đầy sân” (Trong bài “Bản em đón xuân” do Hà Phan – anh trai của ông sáng tác).
Trong những năm qua, ông Thuấn đã miệt mài, cần mẫn sáng tác được gần 60 bài hát Then theo điệu "tằng bốc" (đường cạn) và "tằng nặm" (đường nước) - đây là hai làn điệu chính hay nhất và độc đáo nhất của làn điệu Then. Ngoài ra, ông còn sưu tầm và chỉnh lý hàng chục bài Then cổ. Tuy nhiên, do các bài hát Then cổ được ghi bằng chữ Nho, nên ông đã phải miệt mài học chữ Nho trong một thời gian dài để dịch và chuyển các bài Then cổ sang hát bằng tiếng Tày.
Mở lớp truyền nghề
|
“Nói đến hát Then không thể nào không nhắc đến cây đàn tính. Then là điệu nhạc, là món quà của trời, đất đã trao gửi cho người Tày. Nhưng hát Then mà không có đàn tính thì như mùa xuân không có hoa đào nở, như miếng cau thiếu lá trầu xanh”, nghệ nhân Hà Thuấn nói. |
Chia tay ông Hà Thuấn, chúng tôi tìm đến nhà của anh Hoàng Tiến Các, dân tộc Tày, thôn Khuôn Khoai, xã Yên Nguyên, huyện Chiêm Hóa (Tuyên Quang) – người mà hơn 30 năm qua, miệt mài nghiên cứu lưu giữ, phát triển những làn điệu hát Then truyền thống của dân tộc Tày và mở lớp truyền nghề miễn phí cho thế hệ trẻ.
Từ khi 19 tuổi, anh Các đã “vượt rừng băng suối” sang Cao Bằng học hát Then, vì nghe các cụ thời bấy giờ kể ở Cao Bằng có nhiều nghệ nhân còn lưu giữ được những làn điệu cổ và có lối hát rất lôi cuốn người nghe. Sau nhiều tháng miệt mài học tập, anh đã gảy thạo đàn tính và hát khá tự nhiên các thể loại Then. Trong những năm theo nghề hát Then, anh tự mày mò cải biên những điệu hát cổ cho phù hợp hơn, dễ hát hơn để phổ biến rộng rãi cho nhiều người ở thôn, xã cùng hát.
Theo anh Các, Then là “cuộc sống” của người Tày, bởi ngày xưa, Then là những khúc hát sử dụng trong việc cúng chữa bệnh, giải hạn, cầu mùa, cấp sắc…Tiếng Then như làm cho con người quên ăn, chim ngừng hót. Giai điệu của hát Then mênh mang, chứa đựng nỗi lòng của người hát. Trải qua thời gian, tiếng Then không hề mất đi tính đặc trưng vốn có mà càng làm cho sức sống của người Tày căng tràn…
Không những vậy, nhằm phổ biến rộng rãi loại hình hát Then truyền thống của dân tộc, tranh thủ những lúc nông nhàn, anh Các lại tổ chức các lớp học dạy hát Then và đánh đàn tính cho thế hệ trẻ. Nhờ vậy, từ chỗ số người biết hát Then ở xã Yên Nguyên chỉ đếm trên đầu ngón tay, đến nay số người biết hát lên đến gần 100 người, trong đó đa phần là thế hệ trẻ.
Chia tay những người đang “giữ hồn” của làn điệu hát Then tỉnh Tuyên Quang, chúng tôi nhớ mãi câu nói của nghệ nhân Hà Thuấn: “Nếu màng đến chuyện kinh phí thì tôi đã “giải nghệ” từ lâu. Tôi coi sưu tầm, giới thiệu làn điệu hát Then là trách nhiệm, là sự tri ân với hồn cốt dân tộc”. Bà Vũ Thị Bích Việt - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Tuyên Quang cho biết: Tỉnh Tuyên Quang hiện có 22 dân tộc thiểu số, cư trú lâu đời, có phong tục tập quán riêng, tạo nên bản sắc văn hoá độc đáo, nhưng do nhiều nguyên nhân bản sắc văn hóa các dân tộc đang bị mai một, do vậy, việc những thầy, nghệ nhân hát Then miệt mài sưu tầm, lưu giữ và truyền lại cho thế hệ mai sau “báu vật” của dân tộc mình là việc làm rất đáng trân trọng.
Vũ Quang Đán