Trước hết ta cần ghi nhận có nhiều yếu tố có thể làm cho hoạt động tình dục bị rối loạn. Nhiều rối loạn về thể chất như các bệnh tim mạch, đái tháo đường, rối loạn nội tiết... thậm chí rối loạn về tâm lý có thể làm cho hoạt động tình dục bị suy giảm hoặc ngưng trệ. Riêng đối với thuốc, có nhiều loại trong thời gian sử dụng có thể ảnh hưởng đến hoạt động tình dục. Như có thuốc sử dụng đến lúc đương sự cảm thấy giảm “libodo”, tức giảm sự ham muốn về tình dục. Hoặc có thuốc làm tắt hẳn cuồng nhiệt và gây “bất lực”, tức là làm cho người nam không thực hiện được sự “cương cứng” bây giờ gọi là ED (ertile dysfunction), có thuốc lại gây sự “cương đau” (priapism, tức sự cương cứng kéo dài, không chịu “xìu” và gây đau đớn). Có thể làm cho không xuất tinh được hoặc xuất tinh ngược dòng tức chảy ngược vào bàng quang.
Đối với người nữ, thuốc có thể làm cho “lãnh cảm” tức không đạt được cực khoái hoặc làm giảm sự trơn nhờn của âm đạo. Đặc biệt, đối với người nam, có nhiều thuốc làm ngực nở to có khuynh hướng giống ngực phụ nữ gọi là chứng “vú to ở đàn ông” (gynecomastia), ngực nở to như thế chắc phải ảnh hưởng đến sự “hùng dũng” của người nam. Các tác dụng phụ chẳng ai mong muốn kia tuy không đe dọa tính mạng nhưng rõ ràng làm giảm chất lượng cuộc sống và người ta ghi nhận chúng làm cho người bệnh không thèm hợp tác sử dụng thuốc nữa và không chịu đi tái khám gây nên điều gọi là “thất bại trong điều trị”.
Về thuốc có thể gây tình trạng bất lực, người ta thường đề cập 3 nhóm thuốc sau:
Thuốc trị tăng huyết áp
Để trị tăng huyết áp, người bệnh thường được chỉ định dùng thuốc lợi tiểu. Khoảng 5% người bệnh dùng thuốc lợi tiểu: hydrochlorothiazid, ethacrynic, furosemid thông báo là bị bất lực. Còn khoảng 20% người bệnh dùng thuốc spironolacton cho rằng bị giảm ham muốn. Trong một công trình nghiên cứu, có đến 23% bệnh nhân nam sau khi dùng chlorotalidon 6 tháng bị khó khăn trong sự cương.
Thuốc trị tăng huyết áp methyldopa làm giảm sự ham muốn tình dục cả hai phái, riêng phái nam có thể gây bất lực và liều dùng càng cao thì tỷ lệ bị càng nhiều. Nếu liều dùng hằng ngày dưới 1g thuốc có khoảng 10-15% bị bất lực, nếu liều từ 1-1,5g có khoảng 20-25% bị, và nếu liều dùng hằng ngày lên đến 2g có khoảng 50% không còn hoạt động bình thường. Các thuốc trị tăng huyết áp khác như: reserpin, hydralazin, propanolol, clonidin, guanethidin cũng được cho là có thể gây bất lực ở một tỷ lệ nào đó người bệnh.
Riêng guanethidin còn được cho là có thể gây xuất tinh ngược dòng (retrograde ejaculation) do không làm đóng cơ vòng niệu đạo phía trong. Nhóm thuốc “chẹn kênh canxi” như nifedipin và diltiazem ít gây tình trạng bất lực nhưng có thể gây chứng “vú to ở đàn ông”.
Thuốc trị rối loạn tâm thần
Haloperidol có thể gây bất lực ở tỷ lệ 10-20%. Thuốc chống trầm cảm loại ức chế MAO gây bất lực ở tỷ lệ 10-15%. Thuốc chống trầm cảm loại 3 vòng như imipramin, amtriptylin gây ở tỷ lệ 5%. Nhiều thuốc chống động kinh có thể làm giảm ham muốn tình dục do làm giảm lượng testosteron tự do trong máu xuống.
Thuốc an thần giải lo
Các thuốc thuộc nhóm benzodiazepin như diazepam có thể gia tăng hoặc giảm thiểu sự ham muốn tình dục tùy theo liều. Nếu dùng liều cao có thể gây bất lực (do tác dụng gây ngủ của thuốc, làm sao còn ham muốn được nữa).
Ngoài 3 loại thuốc kể trên, có một số thuốc khác lắm khi cũng được cho là gây bất lực hoặc ảnh hưởng đến hoạt động tình dục. Thuốc trị viêm loét dạ dày - tá tràng cimetidin, thuốc hạ cholesterol máu clofibrat, thuốc trị suy tim digoxin, ngay như thuốc kháng histamin chống dị ứng diphenhydramin, thuốc kháng tiết cholin propanthelin thảng hoặc được cho là gây bất lực hoặc làm rối loạn sự cương.
Có khá nhiều thuốc gây chứng “vú to ở đàn ông” như: finasterid, flutamid, ketoconazol, omeprazol... đã được ghi nhận. Đặc biệt, cần lưu ý, chính các thuốc được sử dụng điều trị chứng nhược dương của cánh đàn ông lắm khi gây tai biến trên phương diện này. Như tiêm papaverin vào xoang thể hang dương vật để điều trị bất lực có nguy cơ bị chứng cương đau dương vật (priapism) theo tỷ lệ 17% (đã khảo sát trên 400 người nam, sự cương kéo dài hơn 3 giờ và phải đưa đi bệnh viện cấp cứu). Không chỉ thuốc tiêm gây tai biến mà thuốc uống loại chống trầm cảm như trazodon được dùng trị yếu sinh lý lắm khi cũng gây cương đau dương vật.
Tóm lại, thuốc ngoài tác dụng điều trị chính còn có nhiều tác dụng phụ, trong đó có tác dụng phụ làm rối loạn hoạt động tình dục. Ở đây, người dùng thuốc cần tỉnh táo ghi nhận sự kiện này. Như trên đã trình bày, không phải tác dụng phụ làm rối loạn hoạt động tình dục luôn luôn xảy ra. Không phải bất cứ người nam nào sử dụng thuốc cimetidin đều bị bất lực (nếu quả như thế thì thuốc đã bị rút ra khỏi thị trường từ lâu rồi). Chỉ một tỷ lệ nhỏ nào đó có nguy cơ. Đặc biệt, việc sử dụng thuốc bừa bãi không đúng và thể trạng người bệnh (như người cao tuổi) góp phần làm tăng tỷ lệ này. Khi đang sử dụng một loại thuốc nào và thấy có rối loạn trong hoạt động tình dục, đừng vội cho ngay đó là do thuốc mà có thể do tình trạng sức khỏe của ta hoặc do nguyên nhân nào khác. Hãy kể cho bác sĩ điều trị biết để xác định nguyên nhân. Nếu thực sự do thuốc, bác sĩ điều trị sẽ không cho sử dụng thuốc đó nữa và thay bằng một loại thuốc khác. Sẽ là người không khôn ngoan trong trường hợp này nếu âm thầm giấu giếm và âm thầm bỏ ngang việc điều trị. Hãy đặt lợi ích của việc điều trị khỏi bệnh lên trên tất cả.
Theo DS. Nguyễn Hữu đức (Trường ĐHYD TP.HCM)
SK&ĐS